In mei 2026 trok ik mee op studiereis naar Zagreb, in het kader van een vorming van Oikos over de donuteconomie – een economisch denkkader dat zoekt naar de balans tussen wat mensen nodig hebben en wat de planeet aankan. We bezochten er coöperaties die op hun eigen manier die balans proberen te vinden. Dit artikel is deel van een reeks reflecties op die ontmoetingen.
Straffe koffie in Zagreb
We vonden het straffe koffie. Niet enkel het zwarte goedje in de mokkapot op tafel, maar ook het doorzettingsvermogen dat keer op keer weerklonk in de verhalen van de coöperaties die we bezochten. Bij ZEZ, de Groene Energie Coöperatie, stonden er bij aankomst zelfs koffiekoeken klaar. Gastvrij, hartelijk, en meteen thuis.
De locatie zelf zat er misschien ook voor iets tussen: een landschapskantoor dat deed denken aan dat van Ecopower in Berchem. Of was het de energie – in de figuurlijke zin – die er hing? Die van een organisatie die ergens in gelooft en dat uitstraalt in hoe ze samenwerkt.
Pionieren in een onwillig systeem
ZEZ bestaat sinds 2013 en is één van de eerste energiecoöperaties van Kroatië. Dat klinkt als een kleine achterstand ten opzichte van Ecopower, dat al in 1991 van start ging. Maar de context maakt een verschil: in Kroatië heeft “coöperatie” door de communistische geschiedenis een neutrale tot negatieve bijklank, en er is nauwelijks overheidssteun of stimulerend beleid.
Toch waren de oprichters-in-spe geïnspireerd geraakt door energiecoöperaties in België, Denemarken en Duitsland. Ze wisten niet precies wat een coöperatie was, maar wilden er wel voor gaan. Indertijd was er nog geen markt voor commerciële activiteiten – een consumentencoöperatie had dan weinig zin, dus kozen ze voor een werkerscoöperatie.
Het resultaat is desondanks indrukwekkend. ZEZ brengt intussen al meer dan tien jaar zonne-energie naar Kroatische daken. Ze herinvesteren hun winst in nieuwe projecten en gemeenschapsontwikkeling. Ze zetten in op educatie, lobbyen en bouwen aan draagvlak. Vorig jaar maakten ze voor het eerst winst. En ze zijn lid van REScoop, het Europese netwerk van energiecoöperaties – hetzelfde netwerk waarvan Ecopower mede-oprichter is.
Naast ZEZ groeide recent ZEZ SUN: een aparte energiegemeenschap van momenteel 127 burgers die gezamenlijk investeren in zonne-installaties op publieke gebouwen. In april 2025 werd de eerste centrale van 200 kW op het dak van de stadsmarkt in Križevci aangesloten. Een deel van de winst gaat naar een gemeenschapsfonds dat energiearmoede aanpakt. REScoop.eu riep het uit tot een succesverhaal voor de hele Europese beweging.
En toch: energiedeling tussen burgers is in Kroatië juridisch toegestaan maar technisch nog altijd onmogelijk. Volgens de Europese Zonne-energiestrategie zou Kroatië al minstens 80 hernieuwbare energiegemeenschappen moeten tellen – één per stad met meer dan 10.000 inwoners. In de praktijk is er momenteel één in oprichting. Uit een bevraging begin 2026 blijkt dat 71% van de Kroatische burgers bereid is deel te nemen aan gezamenlijke energieproductie, maar 65% gelooft dat er niets zal bewegen zonder het groene licht van de overheid. De bereidheid is er. Wat ontbreekt, is een systeem dat die bereidheid de ruimte geeft.
Een vertrouwde spiegel
Wie dit leest vanuit de Vlaamse coöperatieve context, herkent zowel het verhaal als de frustratie. Ecopower begon ook als pionier op ongeplaveid terrein, bouwde decennialang aan draagvlak en bewees dat burgers het zelf kunnen. Vandaag telt de Vlaamse burgerenergiebeweging 21 coöperaties met bijna 100.000 coöperanten – mensen die niet alleen investeren in duurzame lokaal geproduceerde energie, maar als klant gunstige stroomtarieven genieten én als vennoot kans maken op een dividend.
Maar ook dichter bij huis botsen ze op grenzen. Ecopower en 33 andere Belgische energiecoöperaties bundelden de krachten in SeaCoop om burgers mede-eigenaar te maken van offshore windenergie in de Noordzee. In april 2026 besliste de federale regering echter om verplichte burgerparticipatie bij nieuwe offshore windconcessies te schrappen. Participatie mag nog, maar hoeft niet meer. Ook hier: de bereidheid van burgers en coöperaties is er, maar het beleid vaart een andere koers.
Inspiratie reist
Wat onder andere in België begon als een rebels experiment voor hernieuwbare energie in handen van burgers, golfde door naar Kroatië – een land waar de zon uitbundig schijnt, maar het politieke klimaat voor burgerenergie vooralsnog bewolkt blijft.
ZEZ en ZEZ SUN bouwen toch verder – met een coöperatie als robuust vehikel om een ambitieus project samen in de wereld te zetten. Dat doorzettingsvermogen herinnert aan de beginjaren van menige energiecoöperatie. En het is precies waarom internationale uitwisseling en netwerken zoals REScoop ertoe doen.
En de donuteconomie?
Noch ZEZ noch Ecopower spreekt expliciet over de donuteconomie. Maar wie hun werking bekijkt door die lens, ziet het meteen: winst die in de gemeenschap blijft in plaats van te lekken naar aandeelhouders, hernieuwbare energie als antwoord op ecologische grenzen, energiearmoede als sociale uitdaging die ze actief aangaan. Ze opereren minstens gedeeltelijk al binnen de donut.
Auteur: Laura Claessens, juridisch-coöperatief adviseur
Lees ook de andere artikels van deze reeks:
