In mei 2026 trok ik mee op studiereis naar Zagreb, in het kader van een vorming van Oikos over de donuteconomie – een economisch denkkader dat zoekt naar de balans tussen wat mensen nodig hebben en wat de planeet aankan. We bezochten er coöperaties die op hun eigen manier die balans proberen te vinden. Dit artikel is deel van een reeks reflecties op die ontmoetingen.
Aanstekelijk enthousiasme
We zaten aan een wat rommelige vergadertafel in Zagreb toen we het verhaal van ZMAG geserveerd kregen, uiteraard vergezeld van een kop straffe koffie. Geen bezoek aan de plek zelf – jammer genoeg paste dat niet in het programma. En toch was dit gesprek voor mij één van de hoogtepunten van de studiereis. Er is iets krachtig aan ideeën die mensen in beweging brengen, zelfs als je er alleen maar over hoort tussen vier muren van een eerder sobere vergaderzaal. Dražen Šimleša, vrijwilliger bij ZMAG, vertelde met aanstekelijk enthousiasme over wat er op dertig kilometer van de Kroatische hoofdstad is gegroeid. Ik zat te luisteren en moest denken dat dit een levend voorbeeld is van the more beautiful world our hearts know is possible, zoals Charles Eisenstein het poëtisch verwoordt.
Van dromen en experimenteren tot doen en delen
ZMAG – het Kroatische acroniem voor Green Network of Activist Groups – begon als informeel initiatief. Na enkele jaren dromen over wat er beter en anders kon in de wereld, besloot de groep om hun handen uit de mouwen te steken – met weinig voorkennis, maar vol overtuiging. Al doende leerden ze. Wat ze vandaag realiseren, is moeilijk samen te vatten in één zin – en zegt meteen ook iets over wat hen bijzonder maakt. Agro-ecologie en zadenbib. Ecologisch bouwen met strobalen, leem en klei. Zelf ontwikkelde energie- en watersystemen. En 120 tot 150 educatieve activiteiten per jaar, in binnen- en buitenland. Ze draaien op acht betaalde krachten en een 15-tal vrijwilligers. Hun thuisbasis is het Recycled Estate in Vukomerić – een open educatief centrum dat intussen is uitgegroeid tot een soort hub of incubator voor duurzame initiatieven. En ze mogen zich één van de negen officiële kenniscentra voor sociale ontwikkeling in Kroatië noemen.
Onder deze paraplu ontstond ook de Cooperative for Good Economy: een coöperatie die ervoor zorgt dat lokaal geteeld biologisch voedsel haar weg vindt naar consumenten in de stad. Door een korteketensysteem waarbij de klanten online bestellen, de producenten hun oogst afzetten in de hub en de coöperatie de bestellingen wekelijks naar een afhaalpunt in de stad brengt of – mits een extra leverkost – naar de mensen thuis. Met als doel om kleine landbouwers te ondersteunen: 85 procent van de eindprijs gaat naar de boer, 15 procent dekt de werking. Voor de Kroaten die na schandalen met nep-biologische boerderijen het vertrouwen kwijt zijn, organiseert ZMAG bovendien bezoeken aan de boerderijen zelf. Zien om te geloven, letterlijk.
ZMAG zet ook volop in op educatie. Niet alleen over hoe je voedsel teelt of een huis bouwt, maar ook hoe je beslist als groep, conflicten oplost en omgaat met de grens tussen privé en gemeenschappelijk. ‘Samen’ als een werkwoord dus. Bezoekers waarderen bovendien dat het er niet uitziet als een perfect ecoparadijs – het is een echte plek, met alles wat dat betekent. En dat is precies wat vertrouwen wekt.
De kracht van verwevenheid
ZMAG’s diversificatie is geen toeval. Ze is geworteld in een expliciete filosofie: de principes van permacultuur, die niet de natuur vereenvoudigen maar haar complexiteit als leermodel nemen. Natuurlijke ecosystemen zijn precies zo krachtig omdat hun componenten elkaar voeden, beschermen en versterken. Door de complexe interacties in een ecosysteem te bestuderen, kunnen we beter begrijpen welke interventies de veerkracht en duurzaamheid ervan ondersteunen – en die logica past ZMAG toe op haar eigen werking. Agro-ecologie voedt inzicht in bodem en water. Ecologisch bouwen sluit aan op energiesystemen. Educatie verbindt alles met gemeenschap. ZMAG ontwikkelt haar economisch model in overeenstemming met permacultuurethiek, -principes en -ontwerp, en ziet economie uitdrukkelijk als onderdeel van samenleving én omgeving – niet als een apart domein.
Veel namen, één richting
Op de vraag of ZMAG het model van de donuteconomie kent en gebruikt, antwoordde Dražen laconiek dat er vaak meerdere namen circuleren voor concepten die in wezen veel gemeen hebben: permacultuur, solidariteitseconomie, regeneratieve landbouw, donuteconomie,… Het label verschilt, de richting is dezelfde. Hij houdt liever de blik op de gemene deler dan zichzelf te verliezen in discussies over de verschillen – want de uitdagingen van vandaag vragen om gebundelde krachten.
Die gedeelde richting is trouwens concreter dan ze op het eerste gezicht lijkt. Permacultuur – de filosofische basis van ZMAG – rust op drie ethische principes: zorg voor de aarde, zorg voor mensen, en eerlijk delen van de opbrengst. De donuteconomie heeft nagenoeg dezelfde basisstructuur: een ecologisch plafond, een sociale basis, met een regeneratieve en distributieve economie in de ruimte ertussen. Twee frameworks, ontwikkeld vanuit verschillende tradities, die tot dezelfde ethische grondslagen kwamen. Geen toeval: beide zijn geworteld in systeemdenken en in de overtuiging dat economie niet buiten de natuur staat, maar er onlosmakelijk deel van uitmaakt.
Tegelijk heeft elk model zijn eigenheid: elk is de vrucht van een bepaalde tijdsgeest en context, en past beter bij het profiel en de ambitie van sommige organisaties dan van andere. Omdat de donuteconomie de verbindende lens is doorheen deze reeks blogartikels, benoemen we hier haar kenmerken.
De donut maakt het model visueel behapbaar: twee concentrische ringen die samen de speelruimte voor een rechtvaardige en duurzame samenleving afbakenen. Een sociale basis – zodat niemand tekortkomt in basisbehoeften als voedsel, onderdak, gezondheid en gelijke kansen. En een ecologisch plafond – zodat we de levenssystemen die alle leven op aarde ondersteunen niet destabiliseren. Daartussen ligt de donut: een ruimte die zowel ecologisch veilig als sociaal rechtvaardig is. Het gaat verder dan een visueel model: de donuteconomie is ook een manier van denken die afrekent met de logica van eindeloze groei, en die inzichten uit ecologische, feministische, institutionele en complexiteitseconomie samenbrengt om economieën regeneratief en distributief te maken. Ze biedt organisaties een matrix om hun impact in kaart te brengen langs twee assen: sociaal versus planetair, en lokaal versus globaal – een raster om te zien waar je staat en waar verbetermogelijkheden zitten.
Het Doughnut Economics Action Lab (DEAL) bouwt een groeiende bibliotheek van tools op – van toegankelijke workshops en canvassen tot complexere methodieken – waarmee overheden en organisaties met de donuteconomie kunnen experimenteren. Dat maakt haar nuttig voor wie al met duurzaamheid bezig is, want het is verleidelijk om bepaalde aspecten aan te pakken en te denken dat je daarmee de zaak gecoverd hebt. En voor wie er nog niet mee bezig is, als kader om een transitie op gang te brengen.
Wat ZMAG en de donuteconomie bovendien verbindt: ze voeden allebei een levend kenniscentrum dat kennis en ervaring deelt met anderen – ZMAG via het Recycled Estate en zijn netwerken, DEAL via zijn digitale platform en wereldwijde gemeenschap. En aan de basis van beide ligt dezelfde fundamentele keuze: een economische logica durven herdenken en er in de praktijk mee aan de slag gaan.
The more beautiful world our hearts know is possible? Op dertig kilometer van Zagreb geven ze hier elke dag vorm aan, met alle uitdagingen die erbij horen. Niet perfect, een beetje rommelig en precies daarom geloofwaardig.
Auteur: Laura Claessens, juridisch-coöperatief adviseur
Lees ook de andere artikels van deze reeks:
