In mei 2026 trok ik mee op studiereis naar Zagreb, in het kader van een vorming van Oikos over de donuteconomie – een economisch denkkader dat zoekt naar de balans tussen wat mensen nodig hebben en wat de planeet aankan. We bezochten er coöperaties die op hun eigen manier die balans proberen te vinden. Dit artikel is deel van een reeks reflecties op die ontmoetingen.
Er is een uitspraak die tijdens onze studiereis in Zagreb als een rode draad terugkwam: “Het is beter om niet exact te weten wat je zal tegenkomen, want anders begin je er misschien helemaal niet aan”. En dat is misschien wel een gezonde – zelfs noodzakelijke – houding als je het plan opvat om een ethische bank op te richten.
ZEF: tien jaar bouwen aan een bank die er nog niet is
Op 22 april 2014 richtte Goran Jeras in Zagreb de Zadruga za etično financiranje op – kortweg ZEF, of Cooperative for Ethical Financing. Jeras was fysicus van opleiding en had zeven jaar als bankadviseur in Nederland gewerkt. In die periode raakte hij steeds minder tevreden met hoe de traditionele financiële sector werkte: een systeem dat winst najaagt zonder oog voor sociale of ecologische duurzaamheid. Dus keerde hij terug naar Zagreb met een plan.
Twaalf jaar later is ZEF uitgegroeid tot de grootste Kroatische coöperatie. Momenteel telt ze meer dan 800 leden – individuen, bedrijven, coöperaties, vakbonden, lokale overheden. Banklicentie heeft ZEF nog altijd niet: die werd driemaal aangevraagd, tweemaal geweigerd en de derde aanvraag blijft al jarenlang hangen. De Kroatische Nationale Bank voerde decennialang een beleid om het aantal banken te verminderen, niet te verhogen. Niet bepaald een gunstig klimaat.
Maar ZEF bleef niet bij de pakken zitten. Zonder licentie biedt de coöperatie al microkredieten aan voor sociale ondernemers, voorfinanciering voor lokale actiegroepen, boekhoudkundige diensten voor coöperaties en advies bij EU-subsidieaanvragen. Ze beïnvloedden mee de Kroatische wetgeving rond betaalbaar wonen. En ze bouwen een eigen digitale portemonnee voor interne transacties tussen leden.
Nu mikken ze op een banklicentie in Litouwen – want een licentie in één EU-land geldt voor de hele eurozone. De toekomstige Europese Ethische Bank zal volledig digitaal zijn en werken via een model dat bewust verschilt van klassiek retailbankieren: geen individuele klanten, maar strategische partners. Een woningcoöperatie, een energiecoöperatie of een sociale onderneming brengt collectief kapitaal in bij de bank. Dat kapitaal wordt via fractioneel bankieren versterkt en vloeit uitsluitend terug als krediet naar projecten die binnen de missie van die partner passen. De partner kent haar achterban en screent de projecten; de bank is de versterker. Coöperaties en missiegedreven organisaties als eigenaar, kapitaalverschaffer én klant – niet de individuele burger.
NewB: 117.000 coöperanten, en toch
Op 6 mei 2011 richtten 24 Belgische middenveldorganisaties NewB op, als antwoord op de bankencrisis van 2008. De ambitie was helder: de eerste echte ethische coöperatieve bank van België worden, zonder investering in fossiele brandstoffen, wapens of speculatieve financiering.
Wat volgde, was indrukwekkend. Vier maanden na de lancering hadden al 43.000 burgers zich aangesloten. Uiteindelijk telde NewB meer dan 117.000 individuele coöperanten, 350 middenveldorganisaties en 11 institutionele investeerders – allemaal met één stem op de algemene vergadering. In januari 2020 volgde de banklicentie: de eerste nieuwe Belgische bank in meer dan vijftig jaar.
Toch liep het mis. Eind 2021 telde NewB 12.334 actieve klanten – terwijl het streefdoel 46.000 bedroeg en de eigen ambitie 100.000. De verliezen stapelden zich op. De Nationale Bank eiste 40 miljoen euro vers kapitaal. Dat lukte niet. Op 1 april 2023 verviel de banklicentie.
NewB zelf wees op drie oorzaken: negatieve rentevoeten, de Covid-19-pandemie, en de structureel lage conversie van coöperant naar klant.
Wat bleef? Meer dan men soms denkt. NewB bewees als eerste dat een volledig ethische, coöperatieve bank in België mogelijk en vergund is. Ze mobiliseerde honderdduizenden mensen rond de vraag wat er met hun spaargeld gebeurt. Ze ontwikkelde beleggingsfondsen die ook na het stopzetten van de bankactiviteiten zijn blijven voortbestaan. En ze drukte haar stempel op het debat over duurzame financiering in België.
Na een doorstart als bankagent van vdk bank – een spoor dat eveneens structureel verlieslatend bleek – kiest NewB nu een nieuwe richting: crowdfunding voor de sociale economie en de ecologische transitie. Een nieuwe fase voor een coöperatie die haar missie niet loslaat.
Dezelfde droom, ander model
ZEF en NewB delen veel: de overtuiging dat geld een instrument is voor de samenleving, niet andersom; een coöperatieve structuur als belichaming van dat principe; en het feit dat ze telkens tegen de hoge lat van de toezichthouders aanliepen terwijl de gevestigde bankenwereld ongestoord doorging.
Maar het cruciale verschil zit in het kapitaalmodel. NewB koos voor massabetrokkenheid: veel kleine coöperanten, brede beweging, publieke campagnes. Sterk in symboliek, kwetsbaar in conversie. ZEF kiest bewust anders: geen massa van individuele klanten, maar een netwerk van coöperaties en sociale organisaties die als strategische partners optreden. Die partners zijn tegelijk eigenaar, kapitaalverschaffer en klant – en kennen hun achterban beter dan een bank ooit zou kunnen.
Of dat model levensvatbaarder is, zal de toekomst uitwijzen. ZEF is nog altijd een bank in wording. De harde les die beide verhalen gemeen hebben: goede bedoelingen en een sterke coöperatieve basis volstaan niet. Een ethische bank heeft ook een financieel model nodig dat even robuust is als haar principes.
Een bank als donutinstrument
Noch ZEF, noch NewB werkte expliciet met het donutmodel. Maar wie er goed naar kijkt, ziet dat een ethische bank in wezen een donutinstrument is: ze definieert haar kredietbeleid door wat ze niet financiert – geen fossiele energie, geen speculatie, geen wapenhandel – en door wat ze wel ondersteunt: sociale projecten, coöperatieve initiatieven, ecologische transitie. De grenzen van de donut worden zo verankerd in de statuten van de bank.
De vraag voor jouw coöperatie
Waar zit het geld van jouw coöperatie? En weet je waarvoor het werkt?
De verhalen van ZEF en NewB tonen dat coöperaties een actieve rol kunnen spelen in hoe financiële middelen worden ingezet – niet alleen als klant van een bank, maar als mede-eigenaar van een financiële infrastructuur die hun waarden weerspiegelt. Febecoop denkt mee na over de financiële structuur van jouw coöperatie: van statuutkeuzes tot kapitaalstrategie. Neem gerust contact op.
Auteur: Laura Claessens, juridisch-coöperatief adviseur
Lees ook de andere artikels van deze reeks:
- Energie in burgerhanden: een verhaal van twee pioniers
- ZMAG, kenniscentrum voor sociale ontwikkeling
- Donuteconomie: bruikbaar voor coöperaties?
Bronnen
ZEF
- ZEF (2026). Cooperative for Ethical Financing. Officiële website. Geraadpleegd op 19 juni 2026. hr/en
- Europese Commissie – ESF+ (2022). Cooperative for Ethical Financing (ZEF). Casestudie Social Innovation Match. european-social-fund-plus.ec.europa.eu
- OBCT – Osservatorio Balcani e Caucaso Transeuropa (z.d.). Croatia: towards the first ethical bank. Interview met Goran Jeras. org
- Šimleša, D. e.a. (z.d.). Bijdrage over ZEF in: Cooperative economy in Southeast Europe. hippocampus.si
NewB
- NewB (z.d.). Ons verhaal. coop
- VRT NWS (31 januari 2020). Voor het eerst in 50 jaar een nieuwe Belgische bank: NewB krijgt zijn vergunning. be
- Business AM (2022). NewB telt amper 12.000 klanten en krijgt ultimatum van Nationale Bank. be
- NewB (2022). Jaarverslag 2022. coop
- vdk bank (1 oktober 2025). Wegen vdk bank en NewB scheiden. be
- BRUZZ (20 september 2025). Ethische bank NewB breekt met vdk bank en werpt zich op crowdfunding. be
- NewB (2025). NewB neemt de vlucht – een nieuw hoofdstuk. newb.coop
